<< WSTECZ  
CZARDASZ

Jak wszystkie stosunkowo młode style taneczne, csárdás, jest efektem muzycznej transformacji dokonanej przez zawodowych muzykantów, w naszym przypadku w okresie kształtowania się nowowęgierskiego stylu muzycznego. Jego korzenie sięgają jednak znacznie głębiej w czasie. Etnomuzykolodzy zgodnie przyznają, że stanowi on mutację starszych tańców i melodii ludowych wykonywanych kilkaset lat temu na terenach Węgier oraz państw ościennych. W czardaszu odnaleźć można wpływy archaicznej pieśni węgierskich pasterzy (kanasznóta), polskiego krakowiaka, ukraińskiej kołomyjki, rumuńskiego invirtita oraz starych tańców słowackich. Zdaniem Bartoka szczególnie silnie odznaczają się tu wpływy ukraińskiej muzyki ludowej. Elementy kołomyjki czy kozaka wyraźnie zaobserwować można w muzyce ludowej Siedmiogrodu, np. w węgierskich tańcach regionu Mezöseg, czy też rumuńskich melodiach typu "ardeleane".

czardasz1
Kanásztánc (taniec pasterzy świń) - jeden z prawdopodobnych protoplastów czardasza. Akompaniuje kapela cygańska. Siedmiogród, 1932 r.

Wśród obcych elementów kształtujących zarówno muzyczną jak i choreograficzną formę czardasza szczególne miejsce zajmuje również słowacki żywiołowy "frišký tanec". Czardasz składa się z dwóch części - wolnego lassú oraz szybkiego, wyraźnie nawiązującego do nazwy słowackiego tańca, friss. Zdaniem niektórych znawców, dwuczęściowa forma czardasza ma swoje odniesienia do analogicznej konstrukcji dawnych dworskich tańców rozpowszechnionych w niemal całej Europie. Stosując najbardziej ogólne porównanie - rozpoczynające czardasza lassú stanowi odpowiednik dworskiej pawany, dwumiarowy friss zastępuje zaś skoczną, trójdzielną galiardę. Wpływy kształtujące czardasza przebiegały bowiem również w płaszczyźnie społecznej. Nazwa tego tańca pochodzi od węgierskiego słowa csárda oznaczającego karczmę. Zdaniem niektórych etnomuzykologów i historyków, stosowane przez węgierską szlachtę określenie csárdás służyło odróżnieniu tańców i melodii dworskich o ludowym rodowodzie od tych, które stanowiły wyraźny efekt działalności kompozytorskiej wyedukowanych muzyków - tzw. palotás (węg. kuria szlachecka). W żadnym wypadku nie należy jednak utożsamiać korzeni czardasza z kulturą dworską dawnych Węgier. Ogólnie znane w Europie oddziaływania kultur muzycznych dworu oraz wsi zachodziło w obie strony. Ludowe źródło w dużej mierze decydowało o regionalnych odrębnościach tańców szlacheckich poszczególnych krajów, z drugiej  strony muzyka dworów i miast w bardzo silny sposób wpływała na rozwój konkretnego ludowego repertuaru. W pewnym sensie można więc uznać, iż w dobie kształtowania przez kulturę miejską muzyki nowowęgierskiej, w tym również czardasza, taniec ten "wrócił pod strzechy".

czardasz2
Para węgierska tańcząca czardasza. Mezökövesd, 1922 r.


Czardasz jest tańcem parowym. Mężczyzna prowadzi partnerkę w sposób pokrywający się w pewnej mierze z innymi europejskimi tańcami tego typu. W odróżnieniu jednak od innych tańców, posiada on o wiele bogatszy zasób kroków i, co ważniejsze, łączy w sobie również stare tradycje tańca indywidualnego, silnie improwizowanego. W szybkiej części partnerzy często rozdzielają się, wykonując różne złożone figury. Szczególną uwagę zwraca wówczas partia męska, niejednokrotnie przekształcająca się w wirtuozerski popis różnych kombinacji skomplikowanych kroków, podskoków, klaskania, czy też charakterystycznego uderzania dłońmi w buty dla podbicia rytmu. Niektórzy uważają tego typu prezentacje za jeden z najbardziej archaicznych elementów tańca ludowego, porównując akrobatyczne figury węgierskich tancerzy do tych, jakie odnaleźć można m.in. w renesansowym malarstwie Brueghel'a przedstawiającym zabawy flamandzkich chłopów. Inna odmiana czardasza, utrzymana nadal przy życiu dzięki cygańskim tradycjom z północno-wschodnich Węgier, stanowi połączenie dawnych męskich tańców z bronią oraz tańca parowego. Kobieta i mężczyzna tańczą razem, nie dotykając się. Mężczyzna wykonuje swój taniec wymachując laską w sposób przypominający walkę.

Na przestrzeni XIX w. taniec rozpowszechnił się na terenie niemal całych Karpat. Jego wielokulturowe korzenie ułatwiły mu przyjęcie się również wśród innych niż węgierska etnik.  Nazwa czardasz w  oznacza jednak w rzeczywistości pewien typ tańca. Istnieje wiele jego regionalnych odmian noszących różne nazwy i znacznie różniących się formą, np. szöko, féloláhos, korcsos. Szczególnie silne różnice zaobserwować można w poszczególnych regionach Siedmiogrodu. Tamtejsze odmiany tańca uważane są również za najbardziej i skomplikowane oraz posiadające najwięcej archaizmów.  Znacznie prostsze odmiany czardasza tańczy się w zachodniej części Węgier, stosując głównie krok parowy oraz gwałtownie przechodząc z części wolnej do szybkiej. Dla odróżnienia, taniec we wschodniej części kraju jest bardziej zindywidualizowany, improwizowany, zmiana tempa następuje zaś stopniowo. Na Słowacji mianem "čardáš" określa się nie tylko tańce o węgierskim rodowodzie, ale również całe mnóstwo znacznie różniących się od siebie starych tańców regionalnych. Słowaccy Romowie z kolei używają tej nazwy dla pieśni tanecznych, wykonywanych często bez akompaniamentu instrumentów.