Coraz rzadziej śpiewane przez słowackich oraz węgierskich Romów wolne pieśni typu halgató stanowiły niegdyś zasadniczą część ich repertuaru muzycznego. Dawniej pieśń halgató składała się z mnóstwa zwrotek opisujących zazwyczaj własne przeżycia oraz osądy śpiewaka, pomagając mu mówić publicznie o rzeczach, które ciężko powiedzieć wprost. Dziś ta wyjątkowa funkcja pieśni wytraca się. Współcześnie wykonywane halgató nie ma już tylu zwrotek, jego teksty są rzadziej "aktualizowane". Pewnemu uproszczeniu uległ również sam styl śpiewu. Pod względem tematycznym lamentacyjne pieśni typu halgató dzielą się na wiele rodzajów, m.in. čorikane giľa (pieśni o porzuceniu oraz ubóstwie), žalosno giľa (pieśni żałosne), hareštantska / bertenošika giľa (pieśni więzienne), muľatošna giľa (pieśni pijackie, związane ze świętowaniem przy stole oraz tańcem).

Jak twierdzi wielu znawców, pieśni halgató wykazują silne związki z muzyką nowowęgierską i choć trudno dać wiarę legendom przypisującym autorstwo wielu z nich kompozytorom węgierskim, już na pierwszy rzut ucha słychać wyraźne związki. Najstarszy zapis tekstów pieśni, m.in. śpiewanej do dziś Marel o Del marel, pochodzi z początków XX w. ze zbiorów Izydora Kopernickiego. Zawierają one materiał pieśniowy ze słowacko-polskiego pogranicza. Pierwsze zapisy nutowe odnaleźć można w "Cikánských písničkách" Jožky Černíka z 1916 r. - zbiorze pieśni romskich z południowych Moraw. Najstarszych rejestracji dźwiękowych halgató dokonano na Węgrzech oraz w Czechosłowacji w latach 50-tych XX w.

Osada cygańska, dawny komitat Abaúj-Torna (słow. Abov-Turňa,
dzisiejsze pogranicze słowacko-węgierskie), 1939 r.

Halgató posiadają nieregularny rytm (parlando), którego nie da się zapisać w  nutach przy użyciu jednolitego podziału taktowego. W zapisie wyodrębnia się najczęściej poszczególne wersy pieśni. Halgató mają regularną budowę stroficzną. Składają się z czterowersowych zwrotek w których każdy wers opiera się na charakterystycznych, różniących się od siebie frazach muzycznych. Pierwsza fraza otwiera się zazwyczaj rytmicznie zagęszczonym ruchem. Jego imitację w nieco spokojniejszym przebiegu odnajdujemy często w trzeciej frazie; pozostałe frazy przebiegają spokojniej. Każda strofa kończy się wydłużonym dźwiękiem. Uwagę zwraca dłuższa przerwa między drugą oraz trzecią frazą melodii - dramatyczna pauza w której dobrzmiewa melodia. Najczęściej stosowana jest skala eolska molowa ze zwiększoną septymą poprzedzającą kończącą ostatnią frazę dominantę. Pieśni mają zazwyczaj, duże skoki interwałowe, sporą ilość melizmatów oraz skomplikowane frazowanie pełne przyspieszeń, zwolnień, przerw na zaczerpnięcie oddechu oraz silnego zaangażowania emocjonalnego śpiewaka wzmaganego charakterystycznymi zaśpiewami (jaj, ejde, de, hej, hoj, šaj, etc.). Typowe są również nieregularnie wtrącane zwroty typu: joj, Devla! (O Boże!), joj mamo, dalke! (och, mamusiu!), czy też čhavale, Romale (ludzie! Romowie!). Wszystkie te elementy nadają pieśni typu halgató osobistego czaru i sugestywności przekazu.

Zapis nutowy pieśni typu "halgató" Romów słowackich.

Najczęstszymi wykonawcami lamentacyjnych pieśni są kobiety. W spontanicznie rodzącym się halgató dominuje śpiew solowy.

"Stare, wolne pieśni rodzące się <<ad hoc>> śpiewa jedna osoba - pozostali słuchają. Pieśń lub któryś z jej wersów jest często osobistą wypowiedzią śpiewaka lub śpiewaczki. Gdy starsza kobieta nie może śpiewać z powodu zbyt silnego zaangażowania emocjonalnego, śpiew przejmie inny solista a po nim również inni dotychczasowi słuchacze. W międzyczasie pierwsza śpiewaczka uspokaja się i płynnie włącza do pieśni. Śpiew jest dla nich formą wspominania. Są tak zajęci pieśnią, że zupełnie nie zwracają uwagi na słuchaczy czy nawet osobę obcą - badacza. Nasze wysiłki w pocieszaniu solistów był daremne. Oni nie potrzebowali pocieszenia - śpiew i płacz były dla nich jak katharsis."

Jak mówią sami śpiewacy: "Dobra pieśń oczyści serce"; "Dobry muzykant to ksiądz i lekarz w jednej osobie, ponieważ potrafi leczyć bolące serce"; "Gdzie wybrzmiewa śpiew, ginie żal". Bardzo osobisty stosunek starszych Romów do halgató jest więc wyrazem szerszego  spojrzenia na rolę ich pieśni. "Muzyka romska to modlitwa - wychodzi prosto z serca". Pieśń  wychodzi z tego co dobre, szczere i prawdziwe w sercu, dlatego też niweluje to co złe w nas i dokoła nas. 

Do najbardziej archaicznych pieśni do słuchania zalicza się loki ďili, śpiewane przez koczowniczych jeszcze do niedawna Romów wołoskich. Wykazują one duży stopień podobieństwa z pieśniami typu halgató, choć znacznie częściej odznacza się w nich rola chóru, dośpiewującego jednogłosowo za solistą końcówki poszczególnych fraz. Słowa loki ďili odbijają dawny styl życia, dużą rolę rodziny oraz społeczności romskiej jak również rolę jednostki w obrębie tych struktur społecznych.  Wśród najczęściej wykonywanych tekstów przewijają się motywy wędrownego życia, wybierania się do miasta na targ, spotkań z innymi Romami oraz świętowania z "dobrymi romskimi chłopakami" (kerel voja le laše šavenca). Równie często pojawiają się tematy obyczajowe: miłość, zachowania respektujące lub naruszające romski kodeks etyczny, honor. Oderwanie od rodziny, choroba, ubóstwo to przykłady innych motywów tekstowych. W pieśniach Romów wołoskich rozbudowany jest system zwrotów, które w zależności od kontekstu wstawiane są spontanicznie w różnych częściach tekstu bądź też w określonych miejscach pieśni. Charakterystyczne są pewnego rodzaju zwroty życzące: t' al o Del bachtalo taj v' e laše šave...(niech będzie szczęśliwy Bóg oraz dobrzy chłopcy), de ma, Devla, tji bachtori (daj mi, Boże, odrobinę szczęścia); zwroty idiomatyczne typu marel o Del, kas kamel te marel (Bóg ukaże każdego kogo chce ukarać); metafory poetyckie - hulin patrorale, šaven ma tele (šaven i vurma) (spadnijcie liście i zakryjcie mnie/mój ślad). Śpiewak zwraca się zazwyczaj do konkretnej osoby, np. członka rodziny - De žavtar, mamo, a lumasa (idę w świat, matko) lub Jaj, pi tu, Guran, mulatino (pij, Guran, świętuj). Również słuchacze stosują odpowiednie zwroty wstawiając je w przerwach między strofami tekstu pieśni. Nawiązują one do opisywanej przez śpiewaka historii - apal phendas, šavale (i powiedział, przyjaciele), haj mir? (i dlaczego?). Audytorium stosunkowo często przyłącza się do melodii solisty, dośpiewując ostatnie słowa wersów.

Romowie wołoscy, dawny komitat Somogy (Węgry), 1908 r.

Wolne, jednogłosowe pieśni Romów wołoskich zaliczane są do najbardziej archaicznych. Zachowują one niejednokrotnie stary rys epicko-balladowy. Bałkańskie tradycje epickie z mitologicznym lub historycznym nawiązaniem tekstowym i archaiczną melodyką dotarły więc za pośrednictwem Vlašika aż na terytorium Węgier, Słowacji oraz Czech. Również niektóre pieśni typu halgató wykazują duży stopień pokrewieństwa ze starymi bałkańskimi pieśniami epickimi. Na terytorium Słowacji odnaleziono m.in. warianty starej bałkańskiej ballady o zamordowaniu wołoskiego króla Bana.Pochodzące z lat 60-tych nagrania świadczą również o niedawnej jeszcze obecności w muzyce Romów wołoskich pieśni o starszym niż typ epicki rodowodzie. Ich struktura opierała się na dwóch melodycznych jądrach oddalonych od siebie o interwał kwinty, obficie ozdabianych mikrotonowymi melizmatami.

Najstarsze wolne pieśni romskie wykonywane były przeważnie jednogłosowo. W okresie powojennym wzmogła się tendencja do stosowania śpiewu wielogłosowego. Obecnie dominuje on w repertuarze pieśniowym Romów zamieszkujących północne oraz północno-wschodnie Węgry. Najczęściej wielogłosowość ogranicza się tu jednak do chóralnego podtrzymywania dźwięku kończącego frazę przy zastosowaniu interwałów tercjowych, w czasie gdy solista wraz z kilkoma osobami wykonują szereg ornamentów wieńczących melodię. Nieco bardziej rozbudowane formy śpiewu wielogłosowego spotkać możemy u Romów słowackich, np. dwugłosowe wykonania halgató opierające się w dużej mierze na interwale tercjowym. Z wielogłosowością wolnych pieśni romskich spotykamy się często w muzyce współczesnych grup sięgających do starych pieśni, m.in. Kalyi Jag, Parno Graszt, czy też zespołem polskich wyżynnych Bergitka Roma - Kałe Bała.

Wolne pieśni Bojaszy - cîntîc da jale - wykazują spore podobieństwo do pieśni wyżej wymienionych grup etnicznych. W materiale pieśniowym tej grupy odnaleźć można również typ balladowy oraz archaiczne pieśni składające się z trzywersowych, sześcio- oraz ośmiosylabicznych zwrotek. Motywy balladowe zachowały się przeważnie w formie wtrąceń do innych pieśni. W sferze tekstowej pieśni Bojaszy nawiązują do pieśni siedmiogrodzkich Rumunów. Najbardziej charakterystycznym elementem wolnych pieśni Bojaszy jest częste stosowanie skal pentatonicznych. Folklor pieśniowy tej grupy etnicznej czerpie również obficie z repertuarów innych grup romskich, przy zastosowaniu rumuńskojęzycznych wariantów tekstowych.  

Rzemieślnik cygański z grupy Bojaszy, okolice Budapesztu, 1940 r.